έκθεση
Γράφει ο Ilija Prokopiev
Ένας από τους μόνιμους κινδύνους στην αντιμετώπιση σύνθετων προβλημάτων είναι η τάση να διαιρούνται οι καταστάσεις σε δυαδικές αντιθέσεις, όπου η μία πλευρά θεωρείται σωστή και η άλλη λάθος. Αυτό το δυϊστικό πλαίσιο, όπως αντικατοπτρίζεται στο όνομα της έκθεσης, είναι ένα βολικό εργαλείο για εκείνους που κατέχουν την εξουσία, τους προνομιούχους, τους καταπιεστές. Απλοποιεί την πραγματικότητα σε κατηγορίες καλού και κακού, φίλου και εχθρού. Τέτοιου είδους διαχωρισμοί ενσωματώνονται στη γλώσσα της εξουσίας, επειδή διευκολύνουν την απόδοση ευθυνών αντί να αντιμετωπιστεί η συστημική αδικία. Η αποικιοκρατία και οι βίαιες κληρονομιές της στηρίζονται σε αυτούς τους τεχνητούς διαχωρισμούς: η “πολιτισμένη” και “μορφωμένη” Δύση εναντίον του “φυλετικού” και “πρωτόγονου” Τρίτου Κόσμου. Αυτή η διαμερισματοποιημένη κοσμοθεωρία, όπως την περιγράφει ο Frantz Fanon στο θεμελιώδες βιβλίο του Οι Άθλιοι της Γης, έχει διαμορφώσει τις ιστορίες της κυριαρχίας, δημιουργώντας έναν συνεχή βρόχο στην παγκόσμια κίνηση, όπου πάντα θα υπάρχει κάποιος που θα καταπιέζει και κάποιος που θα καταπιέζεται. Ως εκ τούτου, ο Φανόν επισημαίνει ότι όσο βίαιη κι αν είναι η επανάσταση κατά της αποικιοκρατίας, ο αγώνας δεν τελειώνει με αυτήν. Η απελευθέρωση είναι μια μακρά διαδικασία επιμονής. Προειδοποιεί ενάντια στην αφελή πεποίθηση ότι η αποαποικιοποίηση μπορεί να πραγματοποιηθεί μόνο μέσω της επανάστασης ή της καλής θέλησης των αποικιοκρατών. Αντίθετα, επιμένει ότι αυτό το μνημειώδες έργο, το οποίο περιλαμβάνει την επαναφορά της ανθρωπότητας στον εαυτό της στην ολότητά της, απαιτεί την ενεργό συμμετοχή των πληθυσμών από όλες τις πλευρές. Αυτοί οι πληθυσμοί πρέπει να αφυπνιστούν, να αποβάλουν τον εφησυχασμό και να εγκαταλείψουν τη στάση της “Ωραίας Κοιμωμένης” που τους επέτρεψε να ευθυγραμμιστούν σιωπηρά με την αποικιακή εξουσία. Αυτή η διαδικασία θα πρέπει να απαξιώσει τα επιβαλλόμενα δυτικά ιδεώδη της λατρείας του ατόμου, της επιδίωξης του Διαφωτισμού και του σεβασμού της Ομορφιάς, εκθέτοντάς τα ως κούφια, μειωμένα σε εύθραυστα στολίδια χωρίς καμία σχέση με τον επείγοντα, συλλογικό αγώνα για ελευθερία και δικαιοσύνη, και αλλάζοντας για πάντα τη δυαδική θεώρηση του κόσμου.
Η έκθεση Αλάτι στην πληγή, χρυσός στο θησαυροφυλάκιο ασχολείται κριτικά με τον κόσμο στον οποίο εξακολουθούμε να ζούμε, έναν κόσμο που εξακολουθεί να είναι βαθιά σημαδεμένος από τις αποικιακές κληρονομιές που εξακολουθούν να διαμορφώνουν την πολιτική, οικονομική και πολιτιστική πραγματικότητα σήμερα. Ταυτόχρονα, η έκθεση υποδηλώνει διαδικασίες απελευθέρωσης και μετασχηματισμού. Συγκεντρώνει τις καλλιτεχνικές φωνές Oscar Cueto, Helena Wittmann, Fehras Publishing Practices, Davide Degano και Helena Tahir όλοι προερχόμενοι από την Ευρώπη ή πέραν αυτής, για να εξερευνήσουν στιγμές αμοιβαίας αναδιαμόρφωσης μέσω καλλιτεχνικών πρακτικών ως διαδικασία απελευθέρωσης. Μέσω των καλλιτεχνικών τους πρακτικών, παρουσιάζουν έναν διάλογο μεταξύ δύο κριτικών προοπτικών: καλλιτεχνών που αντιμετωπίζουν την αποικιακή ιστορία μέσω προσωπικών ή κληρονομημένων εμπειριών και καλλιτεχνών που, ενώ δεν είναι άμεσοι κληρονόμοι του αποικιακού τραύματος, εμπλέκονται βαθιά με το πολιτιστικό, πολιτικό και ηθικό βάρος του. Τα έργα τους ξεπερνούν γεωγραφικά και ιστορικά όρια, καλύπτοντας διαφορετικά καλλιτεχνικά μέσα και μεθοδολογίες, καθώς διερωτώνται για τις πολύπλοκες και συχνά άβολες σχέσεις μεταξύ του αποικιακού παρελθόντος της Ευρώπης και της σύγχρονης πραγματικότητας.
Πρακτικές εκδόσεων Fehras παρουσιάζει την καλλιτεχνική τους εγκατάσταση που βασίζεται στη διαδικασία, Σιτάρι Λουλούδι, ένα έργο που διερευνά τις συνθήκες των εργαζομένων στον πολιτισμό και την πολιτιστική παραγωγή, ενθαρρύνοντας τη συλλογική εξερεύνηση μέσα από τον φακό της “εργασίας”. Βασίζεται στις παρακαταθήκες των επαγγελματιών που τοποθέτησαν το έργο τους στο πλαίσιο ευρύτερων αγώνων για την αντιαποικιακή απελευθέρωση. Ο τίτλος, που παραπέμπει στην εποχή της συγκομιδής του σιταριού, μας καλεί να επαναπροσδιορίσουμε την πολιτιστική εργασία ως μια κοινή πράξη καλλιέργειας.
Βρίσκεται μέσα στους θαλάμους του προμαχώνα Belvedere, που κάποτε αποτελούσε βασικό στοιχείο του αμυντικού συστήματος του Κόπερ, Σιτάρι Λουλούδι αποκτά ένα επίπεδο νοήματος μέσα από το διάλογο μεταξύ των ιστορικών στρατηγικών άμυνας και των σύγχρονων πράξεων πολιτιστικής ανθεκτικότητας. Εμπλέκοντας τις τοπικές κοινότητες καθ' όλη τη διάρκεια της διαδικασίας εγκατάστασης και μέσω συνοδευτικών εργαστηρίων, η κολεκτίβα δημιουργεί έναν προσωρινό χώρο αντίστασης, καλλιεργώντας την αλληλεγγύη και τη συντροφικότητα. Με τον τρόπο αυτό, προσφέρει μια ανανεωμένη ανάγνωση της αντίστασης, όχι ως πράξη επίθεσης, αλλά ως αυθόρμητη, συνδετική δύναμη που ενώνει τις κοινότητες απέναντι στις κυρίαρχες αυτοκρατορικές δομές. Εξελίσσεται καθ' όλη τη διάρκεια της έκθεσης ως μια γενεσιουργός βιβλιοθήκη, Σιτάρι Λουλούδι εξετάζει την πολιτιστική παραγωγή ως χώρο αντίστασης και ως χώρο συλλογικής μάθησης.
Η αντιπαράθεση φωτογραφιών και βίντεο αρχειακού υλικού από του Davide Degano έργο Romanzo Meticcio διερευνά τη φωτογραφία ως μέσο που διαμορφώνει ιστορίες, επηρεάζει την πολιτική και κατασκευάζει αφηγήσεις. Ιστορικά, που χρησιμοποιήθηκε επίσης για τη νομιμοποίηση αποικιοκρατικών πολιτικών και φυλετικών ιεραρχιών, η φωτογραφία λειτούργησε ως επιτελεστικό εργαλείο αποκλεισμού. Ο Degano ανταποκρίνεται κριτικά σε αυτή την κληρονομιά, χρησιμοποιώντας τη φωτογραφία και το βίντεο ως εργαλεία εξιστόρησης της αλήθειας, αντιμετωπίζοντας το αποσιωπημένο αποικιοκρατικό και καταπιεστικό παρελθόν της Ιταλίας.
Συνδέοντας προσωπικές και συλλογικές ιστορίες, ο Degano αμφισβητεί τις κυρίαρχες αφηγήσεις για την ιταλική ταυτότητα. Γεννημένος στη Σικελία και μεγαλωμένος στο Friuli από γιαγιάδες από την Κολομβία και τη Σλοβενία, εργάζεται από μια θέση οριακότητας, αναμειγνύοντας τη βιωμένη εμπειρία με τον κριτικό στοχασμό. Οι φωτογραφίες και τα βίντεό του αντιστέκονται στη γραμμική αφήγηση, προσκαλώντας σε ανοιχτή ερμηνεία. Προβάλλοντας τις περιθωριοποιημένες προοπτικές, ο Degano αποσταθεροποιεί τις παγιωμένες έννοιες της ταυτότητας, προσφέροντας μια πιο διαφοροποιημένη και σύνθετη κατανόηση του πολιτιστικού ιστού της Ιταλίας.
Δοκίμιο για τη μνήμη από Oscar Cueto είναι ένα δοκίμιο ταινίας κινουμένων σχεδίων που παρουσιάζεται παράλληλα με μια εγκατάσταση αντικειμένων και ένα σχέδιο μεγάλης κλίμακας. Σχεδιασμένο ως μια σκηνή για πιθανά πολιτιστικά μέλλοντα, το έργο ξεδιπλώνεται μέσα από την αφήγηση έξι αλληλένδετων ιστοριών. Ενσωματώνοντας προσωπικές αναμνήσεις με διφορούμενες και ερωτικές σκηνές, προτείνει ένα εναλλακτικό αρχείο που αμφισβητεί τις κυρίαρχες ιστορικές αφηγήσεις της τέχνης και τους τρόπους με τους οποίους κατασκευάζονται και θυμούνται οι ιστορίες.
Στην πρακτική του Cueto, ο πολιτισμός νοείται ως εγγενώς κινητός, ικανός να κινείται και να μεταμορφώνεται πέρα από τις θεσμικές δομές. Στα έργα του, για να διατηρηθεί ο πολιτισμός, πρέπει να παραμείνει ενσωματωμένος στις εμπειρίες και τις μνήμες των ανθρώπων και όχι να περιορίζεται σε αποκλειστικά θεσμικά πλαίσια. Εδώ, η επιβίωση του πολιτισμού εξαρτάται από τη ζωντανή μνήμη και όχι από μακρινούς μηχανισμούς διατήρησης.
Η μετανάστευση αποτελεί κεντρικό θέμα στο έργο του Cueto, όχι μόνο ως μεταφορά αλλά και ως απτή μετακίνηση ανθρώπων, ιδεών και έργων τέχνης, που λειτουργεί ως στρατηγική αντίστασης ενάντια στις ιστορικές διαδικασίες θεσμοποίησης και μουσειοποίησης που έχουν τις ρίζες τους στην αυτοκρατορική και αποικιακή ιστορία. Συνδέοντας το παρελθόν με το παρόν, ο Cueto αποκαλύπτει πώς οι ιστορικές σιωπές συνεχίζουν να διαμορφώνουν τους τρόπους μνήμης και φαντασίας μας, ανοίγοντας χώρο για την ανάδυση εναλλακτικών μελλοντικών λύσεων.
Ο τελευταίος τομέας από Helena Tahir είναι ένα βαθιά προσωπικό και μακροπρόθεσμο ερευνητικό έργο που διερευνά θέματα μετανάστευσης, εκτοπισμού και κληρονομικής μνήμης μέσα από το πρίσμα της ιρακινής κληρονομιάς της. Το έργο ξεκίνησε το 2023 με την πρώτη της επίσκεψη στο Ιράκ, όπου επανασυνδέθηκε με την πατρική της οικογένεια. Κατά τη διάρκεια αυτού του καίριας σημασίας ταξιδιού, η Tahir άρχισε να συγκεντρώνει αρχειακό υλικό και να δημιουργεί τη δική της φωτογραφική τεκμηρίωση, θέτοντας τα θεμέλια για ένα σύνολο έργων που συνδυάζει την προσωπική εμπειρία με ευρύτερες κοινωνικοπολιτικές αφηγήσεις.
Ο τίτλος Ο τελευταίος τομέας αναφέρεται συγκεκριμένα στον τομέα 38 της πόλης Σαντρ στη Βαγδάτη, όπου κατοικεί η οικογένεια του πατέρα της. Ωστόσο, στο έργο της Tahir, αυτή η ακριβής γεωγραφική τοποθεσία μετατρέπεται σε μια ευρύτερη μεταφορά, ένα συμβολικό σημείο συνάντησης για όσους έχουν κοινές ιστορίες αναγκαστικής μετανάστευσης, πολιτικής εξορίας και τις παρατεταμένες επιπτώσεις των αποικιοκρατικών κληρονομιών. Γίνεται ένας χώρος ενσυναίσθησης και σιωπηλής αλληλεγγύης.
Το τελευταίο έργο του Tahir συνεχίζει αυτή την έρευνα μέσω μιας νέας γλυπτικής εγκατάστασης. Αποτελούμενο από μια σειρά αναρτημένων ανάγλυφων, κάθε αντικείμενο είναι σχολαστικά κατασκευασμένο με τεχνικές κοπής και χάραξης με λέιζερ. Τα ανάγλυφα σχηματίζονται με τη διαστρωμάτωση υλικών χαραγμένων σε διαφορετικά στρώματα, υφές και μοτίβα. Κρεμασμένα σε διαφορετικά ύψη και κλίμακες, δημιουργούν μια καθηλωτική και δυναμική σύνθεση μέσα στον εκθεσιακό χώρο. Η εγκατάσταση προκαλεί μια ιερή ατμόσφαιρα, μια συνάντηση με το κρυμμένο και το ανείπωτο. Είναι ένας χώρος όπου η σιωπή μιλάει και όπου αυτό που παραμένει ανείπωτο γίνεται ορατό και βαθιά αισθητό.
Με την προβολή του Helena Wittmann’της ταινίας Ανθρώπινα Λουλούδια Σάρκας, η έκθεση επεκτείνει την έρευνά της σε πρόσθετες διαστάσεις, ασχολούμενη άμεσα με τις αλληλένδετες έννοιες του χρόνου και του χώρου. Μέσα από το κινηματογραφικό της έργο, η Wittmann τοποθετεί το κοινό στην πρώτη γραμμή της ευρωπαϊκής αποικιοκρατίας, τη Μεσόγειο Θάλασσα, προσκαλώντας μας να περιηγηθούμε στα ιστορικά και πολιτικά της ρεύματα.
Η ταινία ακολουθεί την Ida, την κεντρική πρωταγωνίστρια, η οποία ζει σε ένα πλοίο με ένα πλήρωμα πέντε ανδρών. Ενώ βρίσκεται στη Μασσαλία, η περιέργειά της κεντρίζεται από τον αινιγματικό, ανδροκρατούμενο κόσμο της Γαλλικής Λεγεώνας των Ξένων. Αποφασισμένη να ανιχνεύσει την κληρονομιά της σε όλη τη Μεσόγειο, η Άιντα και το πλήρωμά της σαλπάρουν μέσω Κορσικής προς την Αλγερία, όπου βρίσκεται το ιστορικό αρχηγείο της Λεγεώνας. Καθώς εκτυλίσσεται το ταξίδι τους, τα οικεία σύνορα διαλύονται και η ζωή στη θάλασσα καλλιεργεί μια μοναδική αίσθηση κοινής κατανόησης. Όπως σημειώνει η Małgorzata Sadowska, η ρευστότητα βρίσκεται στο επίκεντρο της ταινίας της Helena Wittmann, η οποία εκδηλώνεται μέσω της κίνησης των ανθρώπων, των ιδεών και της ίδιας της θάλασσας. Με οδηγό μια γυναίκα, το ταξίδι από τη Μασσαλία στο Sidi Bel Abbès ακολουθεί τις αποικιοκρατικές διαδρομές, αλλά αντιτίθεται στην κληρονομιά τους, συγκεντρώνοντας ένα ποιητικό, νομαδικό πλήρωμα που περιπλανιέται μεταξύ ξηράς και νερού, παρελθόντος και παρόντος, ανακαλώντας έναν κόσμο χωρίς σύνορα.
Βασιζόμενη σε αυτές τις διαφορετικές καλλιτεχνικές διαδρομές, η έκθεση, η οποία εκτείνεται σε πολλούς αντισυμβατικούς χώρους στο Κόπερ, εμπλέκει ενεργά τόσο το κοινό όσο και τις τοπικές κοινότητες μέσω των ποικίλων καλλιτεχνικών προσεγγίσεών της. Εξετάζοντας κριτικά τον τρόπο με τον οποίο οι αποικιακές κληρονομιές μνημονεύονται, αντιστέκονται και επαναπροσδιορίζονται, οι συμμετέχοντες καλλιτέχνες χρησιμοποιούν αντιρατσιστικές, φεμινιστικές και αποαποικιακές μεθοδολογίες για να διαταράξουν τις κυρίαρχες ιστορικές αφηγήσεις. Οι πρακτικές τους δημιουργούν χώρους για κριτικό στοχασμό και προτείνουν εναλλακτικούς τρόπους κατοίκησης του παρόντος, ανοίγοντας δρόμους προς την ανάδυση νέων και πλουραλιστικών ιστοριών.