Γνώση

Φίλτρο κατά

Προς μια συνεκτική και βασισμένη στα ανθρώπινα δικαιώματα διακυβέρνηση της μετανάστευσης στην Ευρώπη

Αντιμετώπιση των διαρθρωτικών ανισορροπιών υπό το πρίσμα των αποικιακών αφηγήσεων για τη μετανάστευση στην Ευρώπη

Συνοπτική παρουσίαση

Το παρόν έγγραφο πολιτικής συνθέτει τα ευρήματα τριών θεματικών περιπτωσιολογικών μελετών που εξετάστηκαν κατά τη διάρκεια του εργαστηρίου Untold Europe στις Βρυξέλλες στις 21 Οκτωβρίου 2025. Κάθε περίπτωση εξέτασε ένα διαφορετικό επίπεδο της ευρωπαϊκής μεταναστευτικής διακυβέρνησης: κυκλική μετανάστευση εργασίας, εξωτερική μεταναστευτική συνεργασία και εσωτερική διακυβέρνηση ασύλου. Μέσω της συγκριτικής ανάλυσης, το εργαστήριο εντόπισε επαναλαμβανόμενα διαρθρωτικά πρότυπα στον τρόπο διαχείρισης της κινητικότητας, στον τρόπο κατανομής των ευθυνών και στον τρόπο εφαρμογής των προτύπων προστασίας.

Ενώ κάθε τομέας πολιτικής έχει τη δική του νομική και θεσμική λογική, οι περιπτώσεις αποκάλυψαν κοινές εντάσεις μεταξύ των στόχων διαχείρισης και των εγγυήσεων των δικαιωμάτων. Το παρόν έγγραφο ενοποιεί αυτά τα ευρήματα σε μια συνεκτική ανάλυση πολιτικής με στόχο την υποστήριξη μιας πιο ισορροπημένης, βιώσιμης και νομικά συνεπούς διακυβέρνησης της μετανάστευσης εντός και εκτός της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Μελέτη περίπτωσης 1 - Κυκλική μετανάστευση εργασίας και γεωργική εργασία

Η πρώτη μελέτη περίπτωσης επικεντρώθηκε σε προγράμματα κυκλικής μετανάστευσης στον γεωργικό τομέα, τα οποία συζητήθηκαν κατά τη διάρκεια του εργαστηρίου ως παράδειγμα κινητικότητας του εργατικού δυναμικού που σχεδιάστηκε για την αντιμετώπιση της εποχικής έλλειψης εργατικού δυναμικού. Οι συμμετέχοντες εξέτασαν τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν στην πράξη τέτοια προγράμματα, ιδίως στη Νότια Ευρώπη, και τον τρόπο με τον οποίο δομούνται η πρόσληψη, το καθεστώς διαμονής και οι συνθήκες εργασίας. Η συζήτηση τόνισε ότι, ενώ τα προγράμματα αυτά προσφέρουν ευκαιρίες απασχόλησης και αντιμετωπίζουν τις ανάγκες της αγοράς εργασίας, συχνά βασίζονται σε εξαιρετικά προσωρινά καθεστώτα και ρυθμίσεις διαμονής που εξαρτώνται από τον εργοδότη.

Οι συμμετέχοντες στο εργαστήριο κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι αυτός ο διαρθρωτικός σχεδιασμός μπορεί να περιορίσει τη διαπραγματευτική δύναμη των εργαζομένων, να περιορίσει την κινητικότητα μεταξύ των εργοδοτών και να δημιουργήσει διαφοροποιημένη πρόσβαση στα κοινωνικά και εργασιακά δικαιώματα. Η περίπτωση κατέδειξε πώς η διακυβέρνηση της μετανάστευσης εργασίας μπορεί να συμβάλει ακούσια στην κατάτμηση των αγορών εργασίας, εάν δεν διασφαλίζονται επαρκώς η κινητικότητα, η ίση μεταχείριση και η πρόσβαση σε ένδικα μέσα. Τα ευρήματα αυτά ενημέρωσαν για την ευρύτερη σύσταση πολιτικής ότι τα πλαίσια της μετανάστευσης εργασίας θα πρέπει να ενσωματώνουν ισχυρότερη προστασία των δικαιωμάτων παράλληλα με τους οικονομικούς στόχους.

Μελέτη περίπτωσης 2 - Συνεργασία για την εξωτερική μετανάστευση και κατανομή ευθυνών

Η δεύτερη μελέτη περίπτωσης αφορούσε τη συνεργασία της ΕΕ με τρίτες χώρες για τη διαχείριση της μετανάστευσης, η οποία εξετάστηκε μέσα από το πρίσμα των πρόσφατων πλαισίων εταιρικής σχέσης που συζητήθηκαν στο εργαστήριο. Οι συμμετέχοντες ανέλυσαν τον τρόπο με τον οποίο οι επιχειρησιακές αρμοδιότητες που σχετίζονται με τον έλεγχο των συνόρων και τον περιορισμό μοιράζονται μεταξύ της ΕΕ και των χωρών εταίρων. Η συζήτηση επικεντρώθηκε στην ικανότητα διακυβέρνησης, στους μηχανισμούς λογοδοσίας και στην ευθυγράμμιση μεταξύ της οικονομικής στήριξης και των προτύπων προστασίας.

Το εργαστήριο κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η εξωτερική συνεργασία μπορεί να συμβάλει στην επίτευξη των στόχων διαχείρισης της μετανάστευσης, αλλά δημιουργεί επίσης δυνητικά κενά ευθύνης όταν η παρακολούθηση, οι νομικές εγγυήσεις και η πρόσβαση σε ένδικα μέσα είναι περιορισμένες. Οι συμμετέχοντες τόνισαν ότι η αποτελεσματικότητα της πολιτικής δεν εξαρτάται μόνο από τη μείωση των μετακινήσεων, αλλά και από τη διασφάλιση ότι τα αποτελέσματα της προστασίας είναι επαληθεύσιμα και συνάδουν με τα διεθνή και νομικά πρότυπα της ΕΕ. Τα συμπεράσματα αυτά διαμόρφωσαν τη σύσταση ότι οι εξωτερικές συμπράξεις θα πρέπει να συνδέονται συστηματικά με τη διαφάνεια, την ανεξάρτητη παρακολούθηση και τα κριτήρια αναφοράς που βασίζονται στα δικαιώματα.

Μελέτη περίπτωσης 3 - Εσωτερικοί μηχανισμοί διακυβέρνησης και αλληλεγγύης της ΕΕ για το άσυλο

Η τρίτη μελέτη περίπτωσης εξέτασε τις πρόσφατες εξελίξεις στη διακυβέρνηση της ΕΕ στον τομέα του ασύλου, με ιδιαίτερη προσοχή στους μηχανισμούς αλληλεγγύης, τη διαδικαστική εναρμόνιση και τη μεταχείριση των ευάλωτων αιτούντων. Οι συμμετέχοντες στο εργαστήριο διερεύνησαν τον τρόπο με τον οποίο οι μεταρρυθμίσεις αποσκοπούν στη βελτίωση της λειτουργικότητας του συστήματος και του συντονισμού μεταξύ των κρατών μελών, ενώ παράλληλα διαχειρίζονται τις πιέσεις που ασκούνται στα εθνικά συστήματα.

Οι συζητήσεις υπογράμμισαν ότι, ενώ τα εργαλεία αλληλεγγύης αποσκοπούν στην πιο ομοιόμορφη κατανομή των ευθυνών, τα πρότυπα προστασίας και οι συνθήκες υποδοχής εξακολουθούν να εφαρμόζονται άνισα σε ολόκληρη την Ένωση. Οι συμμετέχοντες σημείωσαν ότι οι διαδικαστικές υποχρεώσεις για τους αιτούντες άσυλο είναι όλο και πιο λεπτομερείς, ενώ η επιβολή της συμμόρφωσης των κρατών μελών με τα πρότυπα προστασίας μπορεί να είναι ασυνεπής. Ως εκ τούτου, το εργαστήριο κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η αλληλεγγύη και η λειτουργικότητα του συστήματος πρέπει να συνδεθούν στενά με εκτελεστές εγγυήσεις προστασίας για να διασφαλιστεί μακροπρόθεσμα η αξιοπιστία του συστήματος και η νομική συνοχή.

Ολοκληρωμένη ανάλυση

Σε όλες τις τρεις περιπτώσεις, το εργαστήριο εντόπισε ένα κοινό πρότυπο διακυβέρνησης: η μετανάστευση αντιμετωπίζεται συχνά μέσω μέσων που έχουν σχεδιαστεί για τη διαχείριση της διανομής, του περιορισμού και της διαδικαστικής συμμόρφωσης. Αντίθετα, οι μηχανισμοί που διασφαλίζουν τη συμμετοχή, την ίση μεταχείριση και τα συνεπή πρότυπα προστασίας αναπτύσσονται συχνά πιο αργά ή άνισα.

Η συγκριτική συζήτηση έδειξε ότι οι δυναμικές αυτές δεν περιορίζονται σε έναν τομέα πολιτικής, αλλά προκύπτουν σε όλους τους τομείς της μετανάστευσης εργασίας, της εξωτερικής συνεργασίας και της διακυβέρνησης του ασύλου. Αυτή η διαπίστωση στηρίζει το κεντρικό επιχείρημα του εγγράφου: η ενίσχυση της λογοδοσίας, της νομικής σαφήνειας και της συνοχής των δικαιωμάτων σε όλους τους τομείς διακυβέρνησης της μετανάστευσης είναι απαραίτητη για μια αποτελεσματική και βιώσιμη πολιτική.

Κατευθύνσεις πολιτικής

Με βάση τα συμπεράσματα του εργαστηρίου, το έγγραφο προτείνει κατευθύνσεις πολιτικής με στόχο την καλύτερη ευθυγράμμιση των εργαλείων διαχείρισης με τα πρότυπα προστασίας. Η ενίσχυση των μηχανισμών παρακολούθησης και λογοδοσίας, τα σαφέστερα διαδικαστικά πρότυπα και η βελτίωση της πρόσβασης σε ένδικα μέσα αποτελούν βασικά στοιχεία σε όλους τους τομείς διακυβέρνησης.

Στην εργασιακή μετανάστευση, η διασφάλιση των δικαιωμάτων κινητικότητας και της ίσης μεταχείρισης θα υποστηρίξει δίκαια αποτελέσματα στην αγορά εργασίας. Στην εξωτερική συνεργασία, η σύνδεση της χρηματοδότησης και των εταιρικών σχέσεων με επαληθεύσιμα κριτήρια προστασίας θα μείωνε τους νομικούς κινδύνους και τους κινδύνους φήμης. Εντός της ΕΕ, οι μηχανισμοί αλληλεγγύης θα πρέπει να συνδέονται άμεσα με τα ελάχιστα πρότυπα προστασίας, ώστε να διασφαλίζεται ότι ο επιμερισμός της ευθύνης εγγυάται επίσης τη συνοχή των δικαιωμάτων.

Η συγκριτική προσέγγιση που βασίζεται σε εργαστήριο καταδεικνύει ότι οι διαρθρωτικές ανισορροπίες μεταξύ των μέτρων που είναι προσανατολισμένα στον έλεγχο και των εγγυήσεων προστασίας μπορούν να προκύψουν σε διάφορους τομείς διακυβέρνησης της μετανάστευσης. Η αντιμετώπιση αυτών των ανισορροπιών δεν απαιτεί την εγκατάλειψη των στόχων διαχείρισης, αλλά τη στενότερη ενσωμάτωσή τους με την ασφάλεια δικαίου, τη λογοδοσία και τα πρότυπα προστασίας.

Ένα πιο συνεκτικό και συνεπές με τα δικαιώματα πλαίσιο διακυβέρνησης της μετανάστευσης θα ενίσχυε την ικανότητα της ΕΕ να διαχειρίζεται τη μετανάστευση με βιώσιμο και αξιόπιστο τρόπο, τηρώντας παράλληλα τις νομικές και κανονιστικές της δεσμεύσεις.

Εργαστήριο UNTOLD Europe - Έκθεση συνεδρίας μελέτης περιπτώσεων (21 Οκτωβρίου 2025)

Σύνοδος μελέτης περίπτωσης Επισκόπηση

Η συνεδρία μελέτης περιπτώσεων, που πραγματοποιήθηκε κατά τη διάρκεια του εργαστηρίου UNTOLD Europe για τις αφηγήσεις μετανάστευσης στις 21 Οκτωβρίου 2025 στις Βρυξέλλες, αποτέλεσε κεντρικό διαδραστικό στοιχείο του εργαστηρίου και σχεδιάστηκε για να μεταφράσει τις εννοιολογικές συζητήσεις του εργαστηρίου σχετικά με τις αποικιακές κληρονομιές, τις αφηγήσεις μετανάστευσης, το φύλο και τα ανθρώπινα δικαιώματα σε συγκεκριμένη και συγκριτική ανάλυση.

Οι συμμετέχοντες χωρίστηκαν σε τέσσερις μικρές ομάδες εργασίας των 5 ατόμων, καθεμία από τις οποίες επικεντρώθηκε σε μια ξεχωριστή περίπτωση που αντικατοπτρίζει τις σύγχρονες μορφές διακυβέρνησης και εξωτερίκευσης της μετανάστευσης στο ευρωμεσογειακό πλαίσιο. Η συνεδρία συνδύασε τη συλλογική ανάλυση, τον κριτικό προβληματισμό και τη δημιουργική αναδιαμόρφωση, ενθαρρύνοντας τους συμμετέχοντες να διερευνήσουν πώς οι ιστορικές ασυμμετρίες εξουσίας και οι αποικιακές συνέχειες παραμένουν ενσωματωμένες στα σημερινά μεταναστευτικά πλαίσια.

Στόχοι της συνεδρίας μελέτης περίπτωσης

Η σύνοδος μελέτης περιπτώσεων είχε τρεις αλληλένδετους στόχους:
- Ανάλυση του τρόπου με τον οποίο οι αποικιακές κληρονομιές, οι φυλετικές ιεραρχίες και οι άνισες σχέσεις εξουσίας διαμορφώνουν τις σημερινές μεταναστευτικές πολιτικές και αφηγήσεις,;
- Να εξετάσει τις επιπτώσεις αυτών των πλαισίων στα εργασιακά δικαιώματα, την ισότητα των φύλων και τα ανθρώπινα δικαιώματα,;
- Να ενθαρρύνει τους συμμετέχοντες να αναδιαμορφώσουν τις κυρίαρχες αφηγήσεις για τη μετανάστευση και να αναπτύξουν εναλλακτικές, βασισμένες στα δικαιώματα, προοπτικές.

Δομή και μεθοδολογία

Η συνεδρία διεξήχθη σε δύο στάδια. Στο πρώτο στάδιο, οι ομάδες εξοικειώθηκαν με την υπόθεση που τους είχε ανατεθεί και προσδιόρισαν τα βασικά αφηγηματικά πλαίσια, τους μηχανισμούς πολιτικής και τις λογικές διακυβέρνησης. Στο δεύτερο στάδιο, οι ομάδες πέρασαν από την ανάλυση στον αναστοχασμό και τη δημιουργική αναδιαμόρφωση. Κάθε ομάδα ολοκλήρωσε με τη διατύπωση βασικών παρατηρήσεων και συμπερασμάτων, τα οποία μοιράστηκαν αργότερα στην ολομέλεια κλεισίματος.

Ομάδες μελέτης περιπτώσεων και θεματική εστίαση

Ομάδα 1: Μετανάστευση εργασίας από την Αίγυπτο και το Μπαγκλαντές στην Ελλάδα

Η ομάδα αυτή εξέτασε τις διαδρομές μετανάστευσης εργατικού δυναμικού από την Αίγυπτο και το Μπαγκλαντές προς την Ελλάδα, εστιάζοντας σε καθεστώτα προσωρινής και παράτυπης εργασίας σε τομείς όπως η γεωργία και οι κατασκευές. Οι συζητήσεις ανέδειξαν τον τρόπο με τον οποίο οι αποικιακές και μετα-αποικιακές εργασιακές ιεραρχίες διαμορφώνουν τις πρακτικές πρόσληψης, τη νομική επισφάλεια και τις συνθήκες εργασίας. Ιδιαίτερη προσοχή δόθηκε στη φυλετικοποίηση, την εμπορευματοποίηση της μεταναστευτικής εργασίας και την περιορισμένη πρόσβαση σε δικαιώματα και νομική προστασία.

Ομάδα 2: Το Σύμφωνο μετανάστευσης της ΕΕ

Η ομάδα αυτή ανέλυσε το Σύμφωνο Μετανάστευσης της ΕΕ ως πλαίσιο αναδιαμόρφωσης της διακυβέρνησης της μετανάστευσης σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση. Οι συζητήσεις επικεντρώθηκαν στην τιτλοποίηση, τις συνοριακές διαδικασίες και τη διαφοροποιημένη μεταχείριση των μεταναστών, καθώς και στις ευρύτερες αφηγηματικές επιπτώσεις της διαχείρισης της μετανάστευσης κυρίως μέσω προσεγγίσεων προσανατολισμένων στον έλεγχο.

Ομάδα 3: Το μνημόνιο συμφωνίας ΕΕ-Τυνησίας

Η ομάδα αυτή εξέτασε το μνημόνιο συμφωνίας ΕΕ-Τυνησίας ως παράδειγμα εξωτερικοποίησης της μετανάστευσης. Η ανάλυση επικεντρώθηκε στις ασύμμετρες σχέσεις εξουσίας, την ανάθεση της διαχείρισης των συνόρων και τις επιπτώσεις στη λογοδοσία και την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Ομάδα 4: Κυκλική μετανάστευση Ισπανίας-Μαρόκου

Η ομάδα αυτή επικεντρώθηκε στα κυκλικά συστήματα μετανάστευσης Ισπανίας-Μαρόκου, ιδίως στην εποχική γεωργική εργασία. Οι συζητήσεις εξέτασαν τον τρόπο με τον οποίο τα καθεστώτα ελεγχόμενης κινητικότητας αναπαράγουν τα αποικιοκρατικά μοτίβα εξαγωγής εργατικού δυναμικού, την πρόσληψη με βάση το φύλο και τη δομική εξάρτηση.

Συμπέρασμα

Και στις τέσσερις περιπτωσιολογικές μελέτες, οι συμμετέχοντες εντόπισαν επαναλαμβανόμενα θέματα, όπως η επιμονή αποικιοκρατικών και φυλετικών ιεραρχιών, η προτεραιότητα της εργασίας και της ασφάλειας έναντι των δικαιωμάτων και οι έμφυλες διαστάσεις της διακυβέρνησης της μετανάστευσης. Η συνεδρία επέτρεψε στους συμμετέχοντες να συνδέσουν τις θεωρητικές συζητήσεις με συγκεκριμένες περιπτώσεις και να προβληματιστούν συλλογικά σχετικά με εναλλακτικές αφηγήσεις που βασίζονται στην αξιοπρέπεια και την ένταξη.

Η συνεδρία μελέτης περιπτώσεων υπογράμμισε την αξία της συμμετοχικής και συγκριτικής ανάλυσης για την κατανόηση της σύγχρονης δυναμικής της μετανάστευσης. Με την ενασχόληση με διαφορετικές περιπτώσεις, οι συμμετέχοντες συνέβαλαν σε έναν κοινό προβληματισμό σχετικά με το πώς οι αφηγήσεις για τη μετανάστευση μπορούν να εξεταστούν κριτικά και να επαναπροσδιοριστούν πέρα από τις αποικιοκρατικές συνέχειες.

Για ένα νέο Μεσογειακό Σύμφωνο

Σήμερα, η Μεσόγειος είναι μια περιοχή που χαρακτηρίζεται από πολλαπλές επικαλυπτόμενες κρίσεις: συνεχείς αναγκαστικοί εκτοπισμοί, παρατεταμένες συγκρούσεις, πόλεμοι, κατοχή και γενοκτονία, αυξανόμενες ανισότητες, συρρίκνωση του πολιτικού χώρου και μια κλιματική κατάσταση έκτακτης ανάγκης που, χρόνο με το χρόνο, επιδεινώνει τη ζωή εκατομμυρίων ανθρώπων. Η Μεσόγειος Θάλασσα είναι επίσης μία από τις πιο επικίνδυνες μεταναστευτικές οδούς στον κόσμο, όπου καθημερινά συμβαίνουν ανθρώπινες τραγωδίες ως άμεση συνέπεια των πολιτικών αποφάσεων που λαμβάνονται σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

Την παραμονή της έναρξης του Συμφώνου της ΕΕ για τη Μεσόγειο, μια ομάδα οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών συμβάλλει στη δημόσια συζήτηση με μια προοπτική που επιδιώκει να αμφισβητήσει την πορεία των ευρωμεσογειακών σχέσεων μέχρι σήμερα, δίνοντας έμφαση στο δικαίωμα στην ανθρώπινη κινητικότητα, στην κλιματική δικαιοσύνη, στην προστασία του πολιτικού χώρου και των υπερασπιστών και στη μείωση των ανισοτήτων. Εν ολίγοις, ζητάμε μια συνολική επανεξέταση της μεσογειακής συνεργασίας.

“Οι μεγάλες ανισότητες σε ολόκληρη την περιοχή απειλούν ήδη να διαλύσουν τον ιστό των κοινωνιών μας. Καθώς το χάσμα των ανισοτήτων διευρύνεται σε χάσμα, οι χώρες παλεύουν με τις πολύπλοκες προκλήσεις των συγκρούσεων, της κλιματικής κρίσης και του εκτοπισμού.

“Μια δίκαιη Μεσόγειος δεν μπορεί να οικοδομηθεί αν τα δικαιώματα δεν τεθούν στο επίκεντρο. Ούτε μπορεί να οικοδομηθεί όσο οι αδυσώπητες παραβιάσεις του Διεθνούς Δικαίου από το Ισραήλ συνεχίζονται ατιμώρητες, πλήττοντας ανθρώπους που ήδη υφίστανται σοβαρές ανισότητες, αστάθεια και βία.

“Πρέπει να υπάρξει ένα νέο όραμα που θα έχει τις ρίζες του στην αξιοπρέπεια, τη δικαιοσύνη και την προστασία κάθε ανθρώπινης ζωής”.” Sally Abi Khalil, περιφερειακή διευθύντρια της Oxfam MENA

“Η πραγματική σταθερότητα στη Μεσόγειο δεν μπορεί να προέλθει μόνο από τις επενδύσεις και τη συνεργασία στον τομέα της ασφάλειας. Απαιτεί ανοικτές κοινωνίες, κυβερνήσεις που λογοδοτούν και χώρο για την ελεύθερη συμμετοχή των πολιτών και της κοινωνίας των πολιτών.. Η ανθρώπινη κινητικότητα στην περιοχή πρέπει να σέβεται τις ίδιες αρχές. Υπάρχει ο κίνδυνος το Σύμφωνο για τη Μεσόγειο να αντιστρέψει την πορεία της Βαρκελώνης - όχι μόνο ενισχύοντας το status quo αλλά και ενδυναμώνοντας αυταρχικές και αντι-ανθρώπινες τάσεις στη Νότια Μεσόγειο”.” Sara Prestianni, Διευθύντρια Προάσπισης της EuroMed Rights

Η πρωτοβουλία αυτή έχει διαμορφωθεί προσεκτικά από Oxfam Intermón συνάδελφοι από το Πλατφόρμα της Oxfam MENA, οργανώσεις-εταίροι στη MENA και σε αυτή την πλευρά της Μεσογείου, σε συντονισμό με το Γραφείο OI στις Βρυξέλλες, και με την απαραίτητη επικοινωνιακή υποστήριξη του Παγκόσμιο Συμβούλιο Στρατηγικής Επικοινωνίας (GSCC), η οποία μας συνόδευσε καθ' όλη τη διάρκεια της διαδικασίας. Είχαμε επίσης την ευκαιρία να συμβάλουμε στη συζήτηση με ακτιβιστές στον τομέα της μετανάστευσης και του αντιρατσισμού στο πλαίσιο του Θαρραλέες συζητήσεις στη Βαρκελώνη, στο πλαίσιο του έργου UNTOLD.

Παρακάτω, μοιραζόμαστε το ακόλουθο κοινό μανιφέστο, ώστε να μπορέσετε να το προωθήσετε και να το διαδώσετε αμέσως.

Αγγλικό μανιφέστο

Ισπανικό μανιφέστο

Αραβικό μανιφέστο

Μοιραστείτε αυτές τις πληροφορίες.

Έκθεση “Αλάτι στην πληγή, χρυσός στο θησαυροφυλάκιο”

επιμελητής: Ilija Prokopiev

Ένας από τους μόνιμους κινδύνους στην αντιμετώπιση σύνθετων προβλημάτων είναι η τάση να διαιρούνται οι καταστάσεις σε δυαδικές αντιθέσεις, όπου η μία πλευρά θεωρείται σωστή και η άλλη λάθος. Αυτό το δυϊστικό πλαίσιο, όπως αντικατοπτρίζεται στο όνομα της έκθεσης, είναι ένα βολικό εργαλείο για εκείνους που κατέχουν την εξουσία, τους προνομιούχους, τους καταπιεστές. Απλοποιεί την πραγματικότητα σε κατηγορίες καλού και κακού, φίλου και εχθρού. Τέτοιου είδους διαχωρισμοί ενσωματώνονται στη γλώσσα της εξουσίας, επειδή διευκολύνουν την απόδοση ευθυνών αντί να αντιμετωπιστεί η συστημική αδικία. Η αποικιοκρατία και οι βίαιες κληρονομιές της στηρίζονται σε αυτούς τους τεχνητούς διαχωρισμούς: η “πολιτισμένη” και “μορφωμένη” Δύση εναντίον του “φυλετικού” και “πρωτόγονου” Τρίτου Κόσμου. Αυτή η διαμερισματοποιημένη κοσμοθεωρία, όπως την περιγράφει ο Frantz Fanon στο θεμελιώδες βιβλίο του Οι Άθλιοι της Γης, έχει διαμορφώσει τις ιστορίες της κυριαρχίας, δημιουργώντας έναν συνεχή βρόχο στην παγκόσμια κίνηση, όπου πάντα θα υπάρχει κάποιος που θα καταπιέζει και κάποιος που θα καταπιέζεται. Ως εκ τούτου, ο Φανόν επισημαίνει ότι όσο βίαιη κι αν είναι η επανάσταση κατά της αποικιοκρατίας, ο αγώνας δεν τελειώνει με αυτήν. Η απελευθέρωση είναι μια μακρά διαδικασία επιμονής. Προειδοποιεί ενάντια στην αφελή πεποίθηση ότι η αποαποικιοποίηση μπορεί να πραγματοποιηθεί μόνο μέσω της επανάστασης ή της καλής θέλησης των αποικιοκρατών. Αντίθετα, επιμένει ότι αυτό το μνημειώδες έργο, το οποίο περιλαμβάνει την επαναφορά της ανθρωπότητας στον εαυτό της στην ολότητά της, απαιτεί την ενεργό συμμετοχή των πληθυσμών από όλες τις πλευρές. Αυτοί οι πληθυσμοί πρέπει να αφυπνιστούν, να αποβάλουν τον εφησυχασμό και να εγκαταλείψουν τη στάση της “Ωραίας Κοιμωμένης” που τους επέτρεψε να ευθυγραμμιστούν σιωπηρά με την αποικιακή εξουσία. Αυτή η διαδικασία θα πρέπει να απαξιώσει τα επιβαλλόμενα δυτικά ιδεώδη της λατρείας του ατόμου, της επιδίωξης του Διαφωτισμού και του σεβασμού της Ομορφιάς, εκθέτοντάς τα ως κούφια, μειωμένα σε εύθραυστα στολίδια χωρίς καμία σχέση με τον επείγοντα, συλλογικό αγώνα για ελευθερία και δικαιοσύνη, και αλλάζοντας για πάντα τη δυαδική θεώρηση του κόσμου.

Η έκθεση Αλάτι στην πληγή, χρυσός στο θησαυροφυλάκιο ασχολείται κριτικά με τον κόσμο στον οποίο εξακολουθούμε να ζούμε, έναν κόσμο που εξακολουθεί να είναι βαθιά σημαδεμένος από τις αποικιακές κληρονομιές που εξακολουθούν να διαμορφώνουν την πολιτική, οικονομική και πολιτιστική πραγματικότητα σήμερα. Ταυτόχρονα, η έκθεση υποδηλώνει διαδικασίες απελευθέρωσης και μετασχηματισμού. Συγκεντρώνει τις καλλιτεχνικές φωνές Oscar Cueto, Helena Wittmann, Fehras Publishing Practices, Davide Degano και Helena Tahir όλοι προερχόμενοι από την Ευρώπη ή πέραν αυτής, για να εξερευνήσουν στιγμές αμοιβαίας αναδιαμόρφωσης μέσω καλλιτεχνικών πρακτικών ως διαδικασία απελευθέρωσης. Μέσω των καλλιτεχνικών τους πρακτικών, παρουσιάζουν έναν διάλογο μεταξύ δύο κριτικών προοπτικών: καλλιτεχνών που αντιμετωπίζουν την αποικιακή ιστορία μέσω προσωπικών ή κληρονομημένων εμπειριών και καλλιτεχνών που, ενώ δεν είναι άμεσοι κληρονόμοι του αποικιακού τραύματος, εμπλέκονται βαθιά με το πολιτιστικό, πολιτικό και ηθικό βάρος του. Τα έργα τους ξεπερνούν γεωγραφικά και ιστορικά όρια, καλύπτοντας διαφορετικά καλλιτεχνικά μέσα και μεθοδολογίες, καθώς διερωτώνται για τις πολύπλοκες και συχνά άβολες σχέσεις μεταξύ του αποικιακού παρελθόντος της Ευρώπης και της σύγχρονης πραγματικότητας.

Πρακτικές εκδόσεων Fehras παρουσιάζει την καλλιτεχνική τους εγκατάσταση που βασίζεται στη διαδικασία, Σιτάρι Λουλούδι, ένα έργο που διερευνά τις συνθήκες των εργαζομένων στον πολιτισμό και την πολιτιστική παραγωγή, ενθαρρύνοντας τη συλλογική εξερεύνηση μέσα από τον φακό της “εργασίας”. Βασίζεται στις παρακαταθήκες των επαγγελματιών που τοποθέτησαν το έργο τους στο πλαίσιο ευρύτερων αγώνων για την αντιαποικιακή απελευθέρωση. Ο τίτλος, που παραπέμπει στην εποχή της συγκομιδής του σιταριού, μας καλεί να επαναπροσδιορίσουμε την πολιτιστική εργασία ως μια κοινή πράξη καλλιέργειας. 

Βρίσκεται μέσα στους θαλάμους του προμαχώνα Belvedere, που κάποτε αποτελούσε βασικό στοιχείο του αμυντικού συστήματος του Κόπερ, Σιτάρι Λουλούδι αποκτά ένα επίπεδο νοήματος μέσα από το διάλογο μεταξύ των ιστορικών στρατηγικών άμυνας και των σύγχρονων πράξεων πολιτιστικής ανθεκτικότητας. Εμπλέκοντας τις τοπικές κοινότητες καθ' όλη τη διάρκεια της διαδικασίας εγκατάστασης και μέσω συνοδευτικών εργαστηρίων, η κολεκτίβα δημιουργεί έναν προσωρινό χώρο αντίστασης, καλλιεργώντας την αλληλεγγύη και τη συντροφικότητα. Με τον τρόπο αυτό, προσφέρει μια ανανεωμένη ανάγνωση της αντίστασης, όχι ως πράξη επίθεσης, αλλά ως αυθόρμητη, συνδετική δύναμη που ενώνει τις κοινότητες απέναντι στις κυρίαρχες αυτοκρατορικές δομές. Εξελίσσεται καθ' όλη τη διάρκεια της έκθεσης ως μια γενεσιουργός βιβλιοθήκη, Σιτάρι Λουλούδι εξετάζει την πολιτιστική παραγωγή ως χώρο αντίστασης και ως χώρο συλλογικής μάθησης.

Η αντιπαράθεση φωτογραφιών και βίντεο αρχειακού υλικού από του Davide Degano έργο Romanzo Meticcio διερευνά τη φωτογραφία ως μέσο που διαμορφώνει ιστορίες, επηρεάζει την πολιτική και κατασκευάζει αφηγήσεις. Ιστορικά, που χρησιμοποιήθηκε επίσης για τη νομιμοποίηση αποικιοκρατικών πολιτικών και φυλετικών ιεραρχιών, η φωτογραφία λειτούργησε ως επιτελεστικό εργαλείο αποκλεισμού. Ο Degano ανταποκρίνεται κριτικά σε αυτή την κληρονομιά, χρησιμοποιώντας τη φωτογραφία και το βίντεο ως εργαλεία εξιστόρησης της αλήθειας, αντιμετωπίζοντας το αποσιωπημένο αποικιοκρατικό και καταπιεστικό παρελθόν της Ιταλίας.

Συνδέοντας προσωπικές και συλλογικές ιστορίες, ο Degano αμφισβητεί τις κυρίαρχες αφηγήσεις για την ιταλική ταυτότητα. Γεννημένος στη Σικελία και μεγαλωμένος στο Friuli από γιαγιάδες από την Κολομβία και τη Σλοβενία, εργάζεται από μια θέση οριακότητας, αναμειγνύοντας τη βιωμένη εμπειρία με τον κριτικό στοχασμό. Οι φωτογραφίες και τα βίντεό του αντιστέκονται στη γραμμική αφήγηση, προσκαλώντας σε ανοιχτή ερμηνεία. Προβάλλοντας τις περιθωριοποιημένες προοπτικές, ο Degano αποσταθεροποιεί τις παγιωμένες έννοιες της ταυτότητας, προσφέροντας μια πιο διαφοροποιημένη και σύνθετη κατανόηση του πολιτιστικού ιστού της Ιταλίας.

Δοκίμιο για τη μνήμη από Oscar Cueto είναι ένα δοκίμιο ταινίας κινουμένων σχεδίων που παρουσιάζεται παράλληλα με μια εγκατάσταση αντικειμένων και ένα σχέδιο μεγάλης κλίμακας. Σχεδιασμένο ως μια σκηνή για πιθανά πολιτιστικά μέλλοντα, το έργο ξεδιπλώνεται μέσα από την αφήγηση έξι αλληλένδετων ιστοριών. Ενσωματώνοντας προσωπικές αναμνήσεις με διφορούμενες και ερωτικές σκηνές, προτείνει ένα εναλλακτικό αρχείο που αμφισβητεί τις κυρίαρχες ιστορικές αφηγήσεις της τέχνης και τους τρόπους με τους οποίους κατασκευάζονται και θυμούνται οι ιστορίες.

Στην πρακτική του Cueto, ο πολιτισμός νοείται ως εγγενώς κινητός, ικανός να κινείται και να μεταμορφώνεται πέρα από τις θεσμικές δομές. Στα έργα του, για να διατηρηθεί ο πολιτισμός, πρέπει να παραμείνει ενσωματωμένος στις εμπειρίες και τις μνήμες των ανθρώπων και όχι να περιορίζεται σε αποκλειστικά θεσμικά πλαίσια. Εδώ, η επιβίωση του πολιτισμού εξαρτάται από τη ζωντανή μνήμη και όχι από μακρινούς μηχανισμούς διατήρησης.

Η μετανάστευση αποτελεί κεντρικό θέμα στο έργο του Cueto, όχι μόνο ως μεταφορά αλλά και ως απτή μετακίνηση ανθρώπων, ιδεών και έργων τέχνης, που λειτουργεί ως στρατηγική αντίστασης ενάντια στις ιστορικές διαδικασίες θεσμοποίησης και μουσειοποίησης που έχουν τις ρίζες τους στην αυτοκρατορική και αποικιακή ιστορία. Συνδέοντας το παρελθόν με το παρόν, ο Cueto αποκαλύπτει πώς οι ιστορικές σιωπές συνεχίζουν να διαμορφώνουν τους τρόπους μνήμης και φαντασίας μας, ανοίγοντας χώρο για την ανάδυση εναλλακτικών μελλοντικών λύσεων.

Ο τελευταίος τομέας από Helena Tahir είναι ένα βαθιά προσωπικό και μακροπρόθεσμο ερευνητικό έργο που διερευνά θέματα μετανάστευσης, εκτοπισμού και κληρονομικής μνήμης μέσα από το πρίσμα της ιρακινής κληρονομιάς της. Το έργο ξεκίνησε το 2023 με την πρώτη της επίσκεψη στο Ιράκ, όπου επανασυνδέθηκε με την πατρική της οικογένεια. Κατά τη διάρκεια αυτού του καίριας σημασίας ταξιδιού, η Tahir άρχισε να συγκεντρώνει αρχειακό υλικό και να δημιουργεί τη δική της φωτογραφική τεκμηρίωση, θέτοντας τα θεμέλια για ένα σύνολο έργων που συνδυάζει την προσωπική εμπειρία με ευρύτερες κοινωνικοπολιτικές αφηγήσεις.

Ο τίτλος Ο τελευταίος τομέας αναφέρεται συγκεκριμένα στον τομέα 38 της πόλης Σαντρ στη Βαγδάτη, όπου κατοικεί η οικογένεια του πατέρα της. Ωστόσο, στο έργο της Tahir, αυτή η ακριβής γεωγραφική τοποθεσία μετατρέπεται σε μια ευρύτερη μεταφορά, ένα συμβολικό σημείο συνάντησης για όσους έχουν κοινές ιστορίες αναγκαστικής μετανάστευσης, πολιτικής εξορίας και τις παρατεταμένες επιπτώσεις των αποικιοκρατικών κληρονομιών. Γίνεται ένας χώρος ενσυναίσθησης και σιωπηλής αλληλεγγύης.

Το τελευταίο έργο του Tahir συνεχίζει αυτή την έρευνα μέσω μιας νέας γλυπτικής εγκατάστασης. Αποτελούμενο από μια σειρά αναρτημένων ανάγλυφων, κάθε αντικείμενο είναι σχολαστικά κατασκευασμένο με τεχνικές κοπής και χάραξης με λέιζερ. Τα ανάγλυφα σχηματίζονται με τη διαστρωμάτωση υλικών χαραγμένων σε διαφορετικά στρώματα, υφές και μοτίβα. Κρεμασμένα σε διαφορετικά ύψη και κλίμακες, δημιουργούν μια καθηλωτική και δυναμική σύνθεση μέσα στον εκθεσιακό χώρο. Η εγκατάσταση προκαλεί μια ιερή ατμόσφαιρα, μια συνάντηση με το κρυμμένο και το ανείπωτο. Είναι ένας χώρος όπου η σιωπή μιλάει και όπου αυτό που παραμένει ανείπωτο γίνεται ορατό και βαθιά αισθητό.

Με την προβολή του Helena Wittmann’της ταινίας Ανθρώπινα Λουλούδια Σάρκας, η έκθεση επεκτείνει την έρευνά της σε πρόσθετες διαστάσεις, ασχολούμενη άμεσα με τις αλληλένδετες έννοιες του χρόνου και του χώρου. Μέσα από το κινηματογραφικό της έργο, η Wittmann τοποθετεί το κοινό στην πρώτη γραμμή της ευρωπαϊκής αποικιοκρατίας, τη Μεσόγειο Θάλασσα, προσκαλώντας μας να περιηγηθούμε στα ιστορικά και πολιτικά της ρεύματα.

Η ταινία ακολουθεί την Ida, την κεντρική πρωταγωνίστρια, η οποία ζει σε ένα πλοίο με ένα πλήρωμα πέντε ανδρών. Ενώ βρίσκεται στη Μασσαλία, η περιέργειά της κεντρίζεται από τον αινιγματικό, ανδροκρατούμενο κόσμο της Γαλλικής Λεγεώνας των Ξένων. Αποφασισμένη να ανιχνεύσει την κληρονομιά της σε όλη τη Μεσόγειο, η Άιντα και το πλήρωμά της σαλπάρουν μέσω Κορσικής προς την Αλγερία, όπου βρίσκεται το ιστορικό αρχηγείο της Λεγεώνας. Καθώς εκτυλίσσεται το ταξίδι τους, τα οικεία σύνορα διαλύονται και η ζωή στη θάλασσα καλλιεργεί μια μοναδική αίσθηση κοινής κατανόησης. Όπως σημειώνει η Małgorzata Sadowska, η ρευστότητα βρίσκεται στο επίκεντρο της ταινίας της Helena Wittmann, η οποία εκδηλώνεται μέσω της κίνησης των ανθρώπων, των ιδεών και της ίδιας της θάλασσας. Με οδηγό μια γυναίκα, το ταξίδι από τη Μασσαλία στο Sidi Bel Abbès ακολουθεί τις αποικιοκρατικές διαδρομές, αλλά αντιτίθεται στην κληρονομιά τους, συγκεντρώνοντας ένα ποιητικό, νομαδικό πλήρωμα που περιπλανιέται μεταξύ ξηράς και νερού, παρελθόντος και παρόντος, ανακαλώντας έναν κόσμο χωρίς σύνορα. 

Βασιζόμενη σε αυτές τις διαφορετικές καλλιτεχνικές διαδρομές, η έκθεση, η οποία εκτείνεται σε πολλούς αντισυμβατικούς χώρους στο Κόπερ, εμπλέκει ενεργά τόσο το κοινό όσο και τις τοπικές κοινότητες μέσω των ποικίλων καλλιτεχνικών προσεγγίσεών της. Εξετάζοντας κριτικά τον τρόπο με τον οποίο οι αποικιακές κληρονομιές μνημονεύονται, αντιστέκονται και επαναπροσδιορίζονται, οι συμμετέχοντες καλλιτέχνες χρησιμοποιούν αντιρατσιστικές, φεμινιστικές και αποαποικιακές μεθοδολογίες για να διαταράξουν τις κυρίαρχες ιστορικές αφηγήσεις. Οι πρακτικές τους δημιουργούν χώρους για κριτικό στοχασμό και προτείνουν εναλλακτικούς τρόπους κατοίκησης του παρόντος, ανοίγοντας δρόμους προς την ανάδυση νέων και πλουραλιστικών ιστοριών.